اپادانا « 1 » يعنى تختگاه قصر هخامنشى در شمال شرقى واقع و مربعى است كه قريب سيصد و پنجاه متر طول دارد . خرابه‌هاى شوش اگرچه وسيع است ليكن نسبت بخرابه هاى بابل و نينوا كه پايتخت‌هاى عظيمه بوده‌اند كوچك است و ايلام هرچند دولت مستقل مقتدرى بوده ليكن هيچوقت مثل دول رقيب خود داعيهء فرمانفرمائى دنياى معلوم را نداشته است . دورهء قبل از تاريخ اكنون ميرويم بر سر قديمترين دوره‌ها كه دمرگان تاريخ ايلام را بر طبق آن تقسيم مينمايد : اول از همه دورهء قبل از تاريخ است كه آن نيز منقسم به دو دوره مىشود و در هيچيك از آنها فلز ديده نشده اگرچه اين امر دليل قاطع بر نبودن فلز در آن دوره‌ها نميشود . از طبقات اسفل كه بيست متر زير سطح زمين است ظرفهاى سفالين خوب درآوردند ، در صورتى كه ظروف طبقهء فوق آن خشن است و به آن خوبى نيست . آجرهائى هم كشف كرده‌اند شبيه بقطعات حلقه كه هم بدتركيب و هم بد پخته شده است . دمرگان ظروف سفالين طبقات قبل از تاريخ را در آنجا با اشياء نظير آن‌كه در مصر يافت شده و تاريخ آنها قريب هشت هزار سال قبل از ميلاد است مقايسه مىكند و معتقد است بر اينكه قطعات مكشوفهء در شوش نيز يقينا به همان قدمت است ليكن كينگ ميگويد فقدان ظروف سفالى مشابه با مال مصر در ممالكى كه بين اين دو كشور واقع است ما را بر آن ميدارد كه اين قياس را معتبر ندانيم و به اين حساب اعتماد نكنيم و سفالهاى سلسلهء قبل از تاريخ مصريان درواقع مشابهت تام بسفالهاى شوش ندارد مگر در ظاهر و فاضل مشار اليه در ضميمه‌اى كه براى كتاب خود موسوم به سومر و اكد نوشته از حفاريهائيكه بوسيله پمپلى « 2 » نزديك عشق‌آباد شده ذكر مىكند و ميگويد ظروف سفالينى كه در دورهءهاى قديمهء گرگان شمالى يا تل‌انو كشف شده ممكن است واسطهء بين تمدن دورهء حجرى و دورهء فلزى ماوراء خزر و ايلام را بدست بدهد . خود من ظرف سفالين زردرنگى مشابه آن‌كه داراى نقشهء هندسى است در يكى از بلوك مجاور دره گز كشف كرده كه اين نظريه را تأييد مينمايد .

--> ( 1 ) - Apadana ( 2 ) - Pumpelly .